Các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh đã trở thành một phần công việc của nhiều người làm nghiên cứu, và các tạp chí, quỹ tài trợ, cơ sở đào tạo đang lần lượt ban hành quy định.
Lưu ý quan trọng và bao trùm cả bài: quy định về vấn đề này thay đổi rất nhanh và khác nhau giữa các nơi. Luôn kiểm tra hướng dẫn hiện hành của tạp chí bạn nộp, quỹ tài trợ, và cơ sở bạn làm việc. Bài này nêu các nguyên tắc đã tương đối ổn định.
Ba nguyên tắc đã rõ
Một: công cụ không thể là tác giả. Điểm này gần như thống nhất giữa các tạp chí. Lý do rất cụ thể: tác giả phải chịu trách nhiệm được về công trình, và một công cụ không chịu trách nhiệm được.
Hai: bạn chịu trách nhiệm về mọi thứ mình nộp. Kể cả phần công cụ tạo ra. Nếu nó bịa một nguồn, đó là sai sót của bạn. Nếu nó tạo nội dung trùng với công trình khác, đó là vấn đề của bạn.
Ba: minh bạch. Xu hướng chung là yêu cầu khai báo việc sử dụng. Chi phí của việc khai báo thừa gần bằng không; chi phí của việc không khai báo khi bị yêu cầu có thể rất lớn.
Các cách dùng thường được chấp nhận
- Hỗ trợ ngôn ngữ — sửa ngữ pháp, cải thiện diễn đạt. Đây là cách dùng có giá trị đặc biệt với người viết bằng ngoại ngữ, và nhiều nơi coi nó tương đương với dịch vụ rà soát ngôn ngữ vốn đã được chấp nhận từ lâu.
- Hỗ trợ lập trình — viết mã phân tích, tìm lỗi, giải thích đoạn mã. Với điều kiện bạn hiểu và kiểm tra được mã đó.
- Tóm tắt tài liệu để định hướng — nhưng vẫn phải đọc bản gốc trước khi trích dẫn.
- Đặt câu hỏi phản biện cho lập luận của bạn.
- Việc hành chính — soạn thư, tổ chức ghi chú, định dạng.
Các ranh giới
- Không dùng để tạo dữ liệu, kết quả hoặc hình ảnh trình bày như dữ liệu thật. Đây là gian lận nghiên cứu, không phải vùng xám.
- Không để công cụ tạo tài liệu tham khảo. Chúng bịa ra nguồn nghe rất thật — tên tác giả, tên bài, năm, số trang đều hợp lý nhưng không tồn tại. Đây là nguyên nhân của nhiều sự cố đã xảy ra.
- Kiểm chứng mọi thông tin và số liệu với nguồn gốc.
- Không bao giờ trích dẫn tài liệu bạn chưa tự đọc.
- Cẩn thận với việc dùng để viết nội dung khoa học — nhiều quy định phân biệt rõ hỗ trợ ngôn ngữ với tạo nội dung.
Bảo mật — phần ít được nghĩ tới
- Dữ liệu bạn nhập có thể được lưu và trong một số trường hợp được dùng để huấn luyện. Kiểm tra chính sách của công cụ.
- Không nhập dữ liệu nghiên cứu chưa công bố nếu chưa rõ chính sách.
- Không nhập dữ liệu cá nhân của người tham gia nghiên cứu — điều này có thể vi phạm cam kết trong hồ sơ đạo đức và quy định về bảo vệ dữ liệu.
- Không nhập bản thảo bạn đang phản biện. Đây là tài liệu bảo mật và nhiều tạp chí đã nêu rõ đây là vi phạm.
- Không nhập thông tin thuộc bí mật của đối tác trong hợp tác.
- Cẩn thận với ý tưởng chưa công bố của chính bạn.
Việc nên làm: hỏi cơ sở của bạn có công cụ được phê duyệt với thoả thuận bảo mật phù hợp không — nhiều nơi đang triển khai.
Khi phản biện
Điểm này đáng nêu riêng:
- Nhiều tạp chí và quỹ tài trợ cấm đưa bản thảo đang phản biện vào công cụ AI.
- Lý do: bản thảo là tài liệu chưa công bố được giao cho bạn với điều kiện bảo mật.
- Trách nhiệm đánh giá là của bạn — đó là lý do bạn được mời.
- Kiểm tra hướng dẫn của tạp chí trước khi nhận lời.
Về công cụ phát hiện nội dung do máy tạo
Điểm cần biết rõ vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới người viết bằng ngoại ngữ:
- Độ tin cậy còn hạn chế.
- Có nguy cơ kết luận sai với bài của người thật — đặc biệt với người viết bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ, vì văn phong đơn giản và cấu trúc đều đặn của họ trùng với đặc điểm mà công cụ nhận diện.
- Không nên dùng làm bằng chứng duy nhất để kết luận vi phạm.
- Cách tự bảo vệ: lưu các bản nháp và lịch sử chỉnh sửa. Đây là bằng chứng về quá trình làm việc của bạn và là lý do nên viết trên công cụ có lưu phiên bản.
Với nghiên cứu sinh
- Hỏi người hướng dẫn và cơ sở về quy định trước khi dùng.
- Cẩn thận với việc dùng để viết — giai đoạn này là lúc bạn rèn kỹ năng viết học thuật, và để công cụ làm thay tước đi chính phần đó.
- Ranh giới hữu ích: dùng để nhận phản hồi về bản nháp của mình, thay vì để tạo bản nháp.
- Bạn sẽ phải bảo vệ luận án — phải giải thích được mọi thứ trong đó.
- Lưu bản nháp để chứng minh quá trình nếu cần.
Điều công cụ không thay được
- Đặt câu hỏi nghiên cứu đáng giá — đòi hỏi hiểu khoảng trống thật của lĩnh vực.
- Phán đoán về phương pháp phù hợp với bối cảnh cụ thể.
- Đánh giá chất lượng bằng chứng.
- Nhận ra khi kết quả không hợp lý — trực giác này đến từ kinh nghiệm.
- Chịu trách nhiệm.
Câu hỏi tự kiểm tra
Trước khi dùng công cụ cho một việc:
- Quy định của tạp chí và cơ sở nói gì?
- Tôi có kiểm chứng được kết quả không?
- Tôi có giải thích được nếu bị hỏi không?
- Dữ liệu tôi nhập có nhạy cảm không?
- Việc này có nằm trong phần tôi cần rèn kỹ năng không?
- Nếu việc này được công khai, tôi có thoải mái không?
Một điều đáng nhớ
Công nghệ sẽ thay đổi và quy định sẽ thay đổi theo. Nhưng nguyên tắc nền không đổi: tên bạn trên một công trình nghĩa là bạn đứng sau từng câu trong đó.
Câu hỏi thực tế vì vậy không phải dùng hay không dùng, mà là dùng tới đâu để bạn vẫn đứng sau được mọi thứ mang tên mình.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ AI có thể là tác giả không?
Không. Điểm này gần như thống nhất giữa các tạp chí, vì tác giả phải chịu trách nhiệm được về công trình mà công cụ thì không.
Rủi ro lớn nhất về nội dung là gì?
Công cụ bịa tài liệu tham khảo nghe rất thật — tên tác giả, tên bài, năm và số trang đều hợp lý nhưng không tồn tại. Không bao giờ trích dẫn tài liệu bạn chưa tự đọc.
Có được đưa bản thảo đang phản biện vào công cụ không?
Nhiều tạp chí và quỹ tài trợ cấm việc này, vì bản thảo là tài liệu chưa công bố được giao cho bạn với điều kiện bảo mật.
Công cụ phát hiện nội dung do máy tạo có đáng tin không?
Độ tin cậy còn hạn chế và có nguy cơ kết luận sai với người viết bằng ngoại ngữ, vì văn phong đơn giản của họ trùng với đặc điểm công cụ nhận diện. Cách tự bảo vệ là lưu bản nháp và lịch sử chỉnh sửa.
Nghiên cứu sinh nên đặt ranh giới ở đâu?
Dùng để nhận phản hồi về bản nháp của mình thay vì để tạo bản nháp — vì giai đoạn này là lúc rèn kỹ năng viết học thuật, và bạn sẽ phải bảo vệ luận án.
