Khi phát hiện sai sót trong bài đã đăng: nên làm gì

Bạn đọc lại bài của mình sau khi đã đăng và phát hiện một con số sai. Hoặc ai đó viết thư báo rằng họ không tái lập được kết quả của bạn.

Đây là tình huống ai cũng sợ. Nhưng cách bạn xử lý nó quyết định uy tín của bạn nhiều hơn bản thân sai sót — và giới khoa học nhìn nhận việc tự sửa sai tích cực hơn nhiều so với những gì người ta lo.

Sai sót là phần bình thường của khoa học

Cần nói điều này trước:

• Mọi lĩnh vực đều có tỉ lệ sai sót trong công bố.
• Phần lớn là lỗi vô ý — nhầm số, lỗi trong mã xử lý, mô tả không chính xác.
• Khoa học vận hành được vì có cơ chế sửa sai, không phải vì không bao giờ sai.
• Người tự báo lỗi của mình được đánh giá cao, không bị coi thường.

Phân biệt các mức

Lỗi nhỏ không ảnh hưởng kết luận. Sai chính tả tên tác giả, nhầm số trang trong tài liệu tham khảo, lỗi định dạng bảng biểu.

Lỗi ảnh hưởng một phần. Một con số sai trong bảng, một hình vẽ nhầm, một câu mô tả phương pháp không chính xác — nhưng kết luận chính vẫn đứng vững.

Lỗi làm sai lệch kết luận. Sai trong phân tích, dùng nhầm dữ liệu, lỗi trong mã xử lý ảnh hưởng tới kết quả chính.

Vấn đề về liêm chính. Dữ liệu bịa, ảnh bị chỉnh sửa gây hiểu sai, đạo văn.

Ba mức đầu thường được xử lý bằng đính chính hoặc rút bài; mức cuối là chuyện khác hẳn.

Quy trình khi phát hiện lỗi của mình

Bước một — xác minh trước khi hành động.

• Kiểm tra lại từ dữ liệu gốc.
• Nhờ đồng nghiệp kiểm tra độc lập.
• Xác định chính xác lỗi ảnh hưởng tới phần nào.
• Chạy lại phân tích với dữ liệu đúng và xem kết luận có đổi không.

Bước hai — bàn với đồng tác giả. Mọi người có tên đều liên quan và cần được biết.

Bước ba — liên hệ tạp chí.

• Viết cho biên tập viên, mô tả rõ lỗi và mức ảnh hưởng.
• Đề xuất hình thức xử lý bạn cho là phù hợp.
• Cung cấp bản sửa hoặc phân tích lại.
• Làm sớm. Càng để lâu càng nhiều người trích dẫn kết quả sai.

Bước bốn — nói với những người bị ảnh hưởng nếu có ai đang xây dựng công trình dựa trên kết quả của bạn.

Các hình thức xử lý

Đính chính. Dùng khi lỗi không làm thay đổi kết luận chính. Tạp chí đăng một thông báo nêu rõ lỗi và nội dung đúng, liên kết với bài gốc.

Rút bài. Dùng khi kết luận chính không còn đứng vững. Bài vẫn còn trên hệ thống nhưng được đánh dấu rõ là đã rút, kèm lý do.

Điều quan trọng cần biết: rút bài do tác giả tự phát hiện lỗi vô ý khác hẳn rút bài do vi phạm liêm chính. Thông báo rút bài nên nêu rõ điều này, và bạn có quyền yêu cầu nội dung thông báo phản ánh đúng bản chất.

Ghi chú quan ngại. Tạp chí đăng khi có nghi vấn nhưng chưa kết luận được.

Khi người khác báo lỗi trong bài của bạn

Phản ứng đầu tiên thường là phòng thủ. Vài điều giúp:

• Cảm ơn họ. Việc chỉ ra lỗi là đóng góp cho khoa học, không phải công kích.
• Đừng trả lời ngay khi đang bực.
• Kiểm tra nghiêm túc thay vì tìm cách bác bỏ.
• Nếu họ đúng, thừa nhận rõ ràng và tiến hành đính chính.
• Nếu bạn cho rằng họ sai, giải thích bằng bằng chứng và mời họ kiểm tra lại cùng.
• Giữ trao đổi ở mức chuyên môn, không cá nhân hoá.
• Nếu tranh luận công khai, giữ giọng điềm đạm — cách bạn phản ứng được nhiều người quan sát hơn nội dung tranh luận.

Khi bạn phát hiện lỗi trong bài của người khác

• Kiểm tra thật kỹ trước — bạn có thể là người hiểu nhầm.
• Liên hệ tác giả trước, riêng tư và lịch sự. Phần lớn trường hợp được giải quyết ở bước này.
• Nêu cụ thể — chỗ nào, vì sao bạn cho là sai, bằng chứng gì.
• Cho họ thời gian để kiểm tra.
• Nếu không được phản hồi hoặc phản hồi không thoả đáng, liên hệ tạp chí.
• Không công kích công khai trước khi liên hệ riêng. Đây là nguyên tắc quan trọng và việc vi phạm nó gây hại cho cả hai bên.
• Tách vấn đề khoa học khỏi động cơ cá nhân — nếu bạn cạnh tranh với tác giả, hãy đặc biệt cẩn trọng.

Với nghiên cứu sinh và người mới

Tình huống khó nhất: bạn phát hiện vấn đề trong công trình mà người hướng dẫn là đồng tác giả, hoặc bị yêu cầu bỏ qua.

• Ghi lại phát hiện của mình với bằng chứng và ngày tháng.
• Nêu vấn đề bằng văn bản, ở dạng câu hỏi chuyên môn.
• Nếu bị bác bỏ mà bạn vẫn tin mình đúng, tìm người thứ ba — một giảng viên khác, bộ phận phụ trách liêm chính nghiên cứu của cơ sở.
• Đừng ký tên vào công trình bạn biết có vấn đề. Tên bạn ở đó suốt đời.
• Tìm hiểu quy định bảo vệ người phản ánh tại cơ sở của bạn.
• Đừng xử lý một mình — tìm người tư vấn bạn tin.

Phòng ngừa

• Kiểm tra chéo trong nhóm — một người khác chạy lại phân tích.
• Dùng mã có thể chạy lại thay vì thao tác thủ công không ghi vết.
• Quản lý phiên bản của dữ liệu và mã.
• Đọc lại bảng và hình cuối cùng đối chiếu với dữ liệu gốc, không đối chiếu với bản nháp trước.
• Nhờ người ngoài nhóm đọc trước khi gửi.
• Không vội gửi vì hạn nộp — phần lớn lỗi phát sinh ở giai đoạn gấp gáp.
• Lưu mọi thứ để có thể truy lại khi cần.

Một điều đáng nhớ

Nỗi sợ khiến người ta im lặng về sai sót thường là sợ mất uy tín. Nhưng trong thực tế, uy tín bị tổn hại nặng nhất không phải khi ai đó mắc lỗi — mà khi họ biết mà không sửa.

Một đính chính do chính bạn đề nghị nói rằng bạn kiểm tra công việc của mình. Một lỗi bị người khác phát hiện sau nhiều năm nói điều ngược lại.

Câu hỏi thường gặp