Hợp tác nghiên cứu: thoả thuận điều gì trước khi bắt đầu

Hợp tác là cách phần lớn nghiên cứu hiện nay được thực hiện. Nó mở rộng năng lực, chia sẻ nguồn lực, và thường cho kết quả tốt hơn làm một mình.

Nhưng khi hợp tác đổ vỡ, nguyên nhân gần như không bao giờ là bất đồng khoa học — nó là những kỳ vọng không ai nói ra ở đầu dự án.

Thoả thuận trước khi bắt đầu

Danh sách này nghe hình thức, nhưng mỗi mục đều tương ứng với một loại tranh chấp đã xảy ra ở đâu đó:

Về công việc:

• Ai làm gì, cụ thể.
• Ai chịu trách nhiệm cuối cho từng phần.
• Tiến độ và các mốc.
• Cách trao đổi — tần suất họp, kênh liên lạc.

Về quyền tác giả:

• Ai dự kiến đứng tên, dựa trên đóng góp gì.
• Thứ tự dự kiến và tiêu chí thay đổi.
• Ai là tác giả liên hệ.
• Điều gì xảy ra nếu ai đó rời dự án.

Về dữ liệu:

• Ai sở hữu dữ liệu và mẫu vật.
• Ai được dùng cho công trình sau này.
• Lưu ở đâu, ai quản lý.
• Có công khai không, khi nào.

Về sản phẩm khác:

• Phần mềm, công cụ, quy trình — ai sở hữu và ai được dùng.
• Nếu có khả năng thương mại hoá, xử lý thế nào.

Về kinh phí:

• Ai chi trả phần nào.
• Ai đứng tên chủ nhiệm nếu xin tài trợ chung.
• Phân bổ kinh phí giữa các đơn vị.

Về bất đồng:

• Xử lý thế nào nếu không thống nhất được về diễn giải kết quả.
• Ai quyết định cuối cùng, hoặc cơ chế nào.

Ghi lại bằng văn bản — với hợp tác nhỏ thì một thư điện tử tóm tắt gửi cả nhóm là đủ. Với hợp tác lớn hoặc liên cơ sở, thường cần thoả thuận chính thức và bộ phận quản lý khoa học của cơ sở nên tham gia.

Rà lại khi dự án tiến triển — đóng góp thực tế thường khác dự kiến ban đầu.

Hợp tác liên ngành

Có giá trị cao nhưng có khó khăn riêng:

• Thuật ngữ khác nhau — cùng một từ có nghĩa khác ở hai ngành. Dành thời gian làm rõ từ đầu.
• Chuẩn mực khác nhau về phương pháp, về mức bằng chứng cần thiết, về cách viết.
• Tập quán quyền tác giả khác nhau — đây là nguồn xung đột lớn. Ngành này xếp tên theo bảng chữ cái, ngành kia theo mức đóng góp.
• Nơi công bố — mỗi bên muốn đăng ở tạp chí ngành mình vì đó là nơi được ghi nhận.
• Nhịp làm việc khác nhau — có ngành công bố nhanh, có ngành mất nhiều năm.

Cách xử lý: nói thẳng về những khác biệt này ngay từ đầu, thay vì giả định bên kia làm giống mình.

Hợp tác quốc tế

• Quy định về đạo đức nghiên cứu khác nhau — cần tuân thủ cả hai nơi, và thường phải xin duyệt ở cả hai.
• Quy định về chuyển dữ liệu qua biên giới — đặc biệt với dữ liệu cá nhân. Kiểm tra trước khi thu thập.
• Quy định về chuyển mẫu vật — có thể cần giấy phép.
• Múi giờ và ngôn ngữ — dự trù thời gian trao đổi lâu hơn.
• Khác biệt về cách làm việc — mức trực tiếp trong góp ý, cách hiểu về hạn chót, quan hệ thứ bậc.

Về hợp tác với bên có nguồn lực chênh lệch: đây là vấn đề đạo đức thực sự trong nghiên cứu quốc tế.

• Cộng tác viên địa phương phải là đối tác, không phải người thu thập dữ liệu.
• Họ tham gia từ khâu thiết kế, không chỉ khâu thực hiện.
• Quyền tác giả phản ánh đóng góp thật.
• Kết quả được trả lại cho cộng đồng địa phương.
• Năng lực được xây dựng, không chỉ được sử dụng.

Dấu hiệu cần cảnh giác

• Đối tác né tránh nói về quyền tác giả.
• Không muốn ghi bất cứ gì bằng văn bản.
• Yêu cầu bạn làm phần lớn công việc với vai trò mờ nhạt.
• Đòi giữ toàn quyền với dữ liệu bạn thu thập.
• Có tiền sử tranh chấp với người khác — hỏi trước khi cam kết.
• Hứa hẹn nhiều nhưng không rõ họ đóng góp gì cụ thể.
• Gây áp lực về tiến độ mà không hỗ trợ nguồn lực.

Việc nên làm trước khi cam kết dự án lớn: nói chuyện với người đã từng hợp tác với họ. Đây là thông tin đáng tin nhất bạn có thể có.

Duy trì hợp tác tốt

• Trao đổi đều, kể cả khi không có gì mới — im lặng dài tạo nghi ngờ.
• Báo sớm khi chậm tiến độ thay vì im tới hạn.
• Ghi lại các quyết định sau mỗi cuộc họp, gửi cho cả nhóm.
• Ghi nhận đóng góp của nhau công khai.
• Chia sẻ cả kết quả không thuận lợi, không chỉ phần đẹp.
• Tôn trọng thời gian của nhau — không gửi yêu cầu gấp mà không báo trước.
• Xử lý vướng mắc sớm, khi còn nhỏ.

Khi có vấn đề

• Nói trực tiếp trước — phần lớn là hiểu nhầm về kỳ vọng.
• Tham chiếu tới thoả thuận ban đầu nếu có. Đây chính là lý do nên ghi lại từ đầu.
• Tách vấn đề khỏi con người.
• Đề xuất giải pháp cụ thể, không chỉ nêu bức xúc.
• Nếu không giải quyết được, tìm bên thứ ba — người hướng dẫn chung, trưởng đơn vị, bộ phận phụ trách liêm chính.
• Cân nhắc chi phí — đôi khi kết thúc hợp tác một cách gọn gàng tốt hơn tranh chấp kéo dài.

Với người mới trong nghề

Bạn ở thế yếu hơn trong hầu hết các hợp tác, nên:

• Hỏi về quyền tác giả ngay khi được mời tham gia. Đây là câu hỏi hoàn toàn hợp lệ và người tử tế sẽ trả lời rõ.
• Ghi chép công việc của mình có dấu thời gian.
• Lưu thư từ về phân công.
• Đừng nhận quá nhiều chỉ để được lòng — hoàn thành tốt phần nhỏ hơn là bỏ dở phần lớn.
• Hỏi ý kiến người hướng dẫn trước khi cam kết dự án lớn.
• Xây quan hệ với người ngang hàng — hợp tác giữa những người cùng giai đoạn thường bền và công bằng nhất.

Một điều đáng nhớ

Cuộc trò chuyện về vai trò và quyền tác giả ở đầu dự án luôn hơi ngại — nó có vẻ như thiếu tin tưởng, khi mọi người đang hào hứng.

Nhưng nó là cuộc trò chuyện bảo vệ quan hệ giữa mọi người. Cuộc trò chuyện khó thật sự là cuộc trò chuyện diễn ra hai năm sau, khi bài đã viết xong và kỳ vọng của mỗi người đã khác nhau.

Câu hỏi thường gặp